Archeologie
Voorafgaand aan de bouw van het nieuwe gemeentehuis in het centrum van Oostzaan is een uitgebreid archeologisch onderzoek verricht.
Onderzoek Kerkbuurt 4-8
In 2002 heeft een vooronderzoek plaatsgevonden. Doel van dit onderzoek was te kijken wat er in de grond zit en of de vindplaats belangrijk genoeg is voor verder archeologisch onderzoek. De uiteindelijke opgraving vond plaats in 2005.
Het vooronderzoek toonde al aan dat het om een gebied van hoge archeologische waarde ging waar een grote middeleeuwse terp met middeleeuwse bebouwing lag met daarboven resten van 16de tot 20de eeuwse bebouwing. Uit een sloot kwam veel en goed geconserveerd vondstmateriaal.
Tijdens de opgraving kon een groot deel van de terp worden blootgelegd. De terp was opgebouwd uit plaggen. Tijdens het vooronderzoek was een plaggenfundering van een gebouw uit de 14de of 15de eeuw aangetroffen. Het leek erop of ook ditmaal plaggenfunderingen aanwezig waren, onder andere van een groot huis dat tegen de Kerkbuurt (het middeleeuwse bewoningslint) aan lag. Plaggenfunderingen uit de 15e eeuw in dorpskernen zijn toe nu in Nederland nog nooit aangetroffen. Dit maakt deze vondst heel bijzonder want hierdoor is een heel nieuw beeld ontstaan van de bewoning op het Noord-Hollandse platteland in de Middeleeuwen.
Vaak denken mensen dat hutten met plaggen duiden op armoedige bewoning. Dat gold misschien voor de plaggenhutten in Drenthe in de 19e eeuw, maar niet voor Oostzaan in de 15e eeuw. Uit afvalkuilen en waterputten die bij de gebouwen met plaggenfunderingen horen, kwam zeldzaam en duur aardewerk tevoorschijn. De meest spectaculaire vondst was een zeer zeldzame kan van Spaans goudlustermajolica, een voor Nederland unieke vondst. In heel Europa zijn maar een paar van deze kannen bekend. Hij dateert uit de periode rond 1500. In die tijd moet het ook al een bijzonder stuk geweest zijn. Dit betekent dat in de gebouwen met plaggenfunderingen geen arme mensen woonden. Ook andere vondsten duiden erop dat in de Kerkbuurt rijke en welvarende lieden woonden.
De sloten zijn de afvalkuilen van het platteland. Daarom werd besloten de complete inhoud van één sloot te bergen zodat de vondsten gedetermineerd en beschreven konden worden. In totaal werden zeventien kubieke meter slootvulling met scherven naar boven gehaald.
Boven de middeleeuwse terp lagen resten van funderingen uit de 16de tot 18de eeuw. Als poeren voor deze fundering waren onder andere brokken grafsteen gebruikt met gotische inscripties. Deze zijn waarschijnlijk afkomstig van de middeleeuwse voorganger van de nabijgelegen kerk.
Locatie Kerkbuurtschool
In verband met de nieuwbouw op het terrein van de voormalige Kerkbuurtschool is in maart 2008 archeologisch onderzoek uitgevoerd.
Op deze locatie heeft in januari 2008 een vooronderzoek plaatsgevonden. Ook hier werd geconstateerd dat de lokatie belangrijk genoeg is voor verder archeologisch onderzoek.
De Kerkbuurt was het oudste en belangrijkste deel van Oostzaan. Hier stonden vanaf de Middeleeuwen de kerk en het rechthuis. Omdat Oostzaan het belangrijkste dorp aan de oostkant van de Zaan was, gingen ook inwoners van Oostzaandam in Oostzaan naar de kerk. Daarnaast vielen zij eveneens onder de rechterlijke macht van het rechthuis in Oostzaan. De verbinding tussen Oostzaandam en Oostzaan was de Kerkstraat, die direct ten zuiden van het onderzoeksgebied ligt. Oostzaan was toen dus ook het centrum van een groot gebied, vele malen groter dan de huidige gemeente.
Het onderzoek dat de komende weken plaats gaat vinden heeft tot doel om meer te weten te komen over dit gebied, dat eens het centrum van Oostzaan én Oostzaandam was. Eén van de vragen is of de plaggenfunderingen die aan de overkant gevonden zijn, ook op het terrein van de voormalige Kerkbuurtschool te vinden zijn. Wanneer dit zo is, kan wel worden gesteld dat het bouwen op een plaggenfundering een tamelijk normale zaak was in het middeleeuwse Oostzaan. Ook zal er gekeken worden wanneer de oudste stenen funderingen in gebruik komen. Uit een klein vooronderzoek, dat begin dit jaar is gehouden, blijkt dat op het terrein van de Kerkbuurtschool in ieder geval één stenen fundering ligt.
Een andere vraag is natuurlijk of de middeleeuwse bewoners die op het terrein van de Kerkbuurtschool woonden, ook zo welvarend waren als hun overburen, die op het terrein van het nieuwe gemeentehuis woonden. Het vondstmateriaal kan hierop een antwoord geven.
De onderzoekers hopen ook om voedselresten te vinden. Daarmee kan iets worden gezegd over het voedsel dat de middeleeuwse Oostzaners aten. Onderzoek naar het eetpatroon van de Middeleeuwse mens is belangrijk in de archeologie. Het zegt iets over de gezondheidstoestand van de mensen, handelsrelaties (wanneer er geïmporteerd voedsel wordt gevonden) en wat voor vee de boeren in de buurt hadden.
Daarnaast zijn er nog allerlei andere vragen die misschien met dit onderzoek kunnen worden beantwoord (hoe is het gebied ontgonnen? Ligt op het terrein van de Kerkbuurtschool ook een terp? Uit welke tijd dateert de oudste bewoning? Hoe zag de 17e en 18e eeuwse bewoning eruit en wat kan er worden gezegd over de welvaart in die periode?) Om daar nu op in te gaan is wat voorbarig. Die vragen kunnen beter beantwoord worden na afloop van het onderzoek. Verwacht wordt dat ergens half april het veldwerk zal zijn afgerond, Uitwerken van de vondsten en schrijven van een rapport hierover zal enige maanden duren, afhankelijk van de hoeveelheid vondsten en sporen van oude bewoning in de grond.
