4 mei toespraak burgemeester
Vandaag herdenken wij opnieuw al die mannen en vrouwen, jong en oud, die hun leven gaven voor onze vrijheid en staan we, met het oog gericht op de tekst op het monument “Waar recht tot onrecht wordt, wordt verzet tot plicht”, stil bij hen die in het verzet zaten.
Tegelijkertijd staan wij stil bij allen die zich op dit moment inzetten voor de eigen vrijheid of die van anderen, zoals bijvoorbeeld in Afghanistan waar Nederlandse militairen met gevaar voor eigen leven hun werk doen. Mannen en vrouwen die opkomen voor vrijheid. Vrijheid die voor ons al duurt vanaf het einde van de Tweede Wereldoorlog, maar voor velen nog een verre droom is. Vrijheid is een groot goed waar soms te gemakkelijk mee wordt omgegaan.
Het Nationaal Comité heeft – als onderdeel van het overkoepelend thema “Vrijheid maak je met elkaar” –gekozen voor “Vrijheid en identiteit” als jaarthema voor 2009.
Nadenkend over dit thema in de aanloop naar vandaag, voelde ik in eerste instantie weerstand. Is het benadrukken van identiteit nou juist niet de bron van allerlei problemen? Ik denk hierbij aan het verzuilde Nederland van nog niet zo lang geleden. Maar ook aan wereldgodsdiensten, waarvan extreme aanhangers zich nu en in het verleden afzetten tegen anderen. In de Tweede Wereldoorlog is bij uitstek gebleken hoe ideeën over identiteit de vrijheid kunnen aantasten. Ook vandaag de dag worden oorlogen uitgevochten waarbij groepsidentiteit een grote rol speelt.
Maar daarover verder denkend, moest ik vaststellen dat het juist een heel goed en zelfs verrijkend thema is.
Vrijheid en identiteit hebben een boeiende en spannende relatie, omdat er, zoals ik zojuist zei, een tegenstelling in gelezen kan worden. Identiteit heeft namelijk vrijheid nodig, maar kan tegelijkertijd die vrijheid bedreigen. Identiteit heeft te maken met wie je zelf bent (je eigenheid) en waarin je je van anderen onderscheidt. Je moet vrij zijn om dat eigene op individueel niveau te kunnen beleven. Maar identiteit ontleen je ook aan de groep waartoe je behoort of wilt behoren en met identiteit onderscheidt de ene groep zich van de andere.
Dat kan een spanning veroorzaken, waaruit strijd ontstaat namelijk als de identiteit van de ander wordt bestreden, omdat die bedreigend is of verondersteld wordt te zijn voor de eigen identiteit. Het is een bron voor veel conflicten in de wereld geweest, die soms in gruwelijke oorlogen uitmondden: de Tweede Wereldoorlog, veel van de huidige conflicten in Afrika, de onrust op de Balkan in de afgelopen decennia en de gewapende escalaties tussen Israël en de Palestijnen. Er zijn weinig oorlogen te noemen waar je deze onderliggende spanning niet terugvindt.
Sinds de Tweede Wereldoorlog proberen de Verenigde Naties de mondiale veiligheid te waarborgen. Zij hebben de allesomvattende identiteit van het mens-zijn vastgelegd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Mede door de Tweede Wereldoorlog was het besef gegroeid dat wereldwijde afspraken noodzakelijk zijn om in de toekomst tegenwicht te bieden aan totalitaire regimes en extreme ideologieën, onder andere gebaseerd op een superieur geachte indentiteit.
Wij gedenken vandaag uiteraard in de eerste plaats de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, maar ook van de Nederlanders die zijn gesneuveld tijdens VN-vredesmissies sindsdien. Vandaar dat wij bij het gemeentehuis ook de vlag van de VN hebben opgehangen.
Wij hebben geleerd dat oorlog en bezetting slechts slachtoffers kennen. Dat geldt voor de 2de Wereldoorlog en de Duitse bezetting van Nederland. Een ander voorbeeld dat wij uit eigen ervaring kennen, is de na-oorlogse actie van Nederland in het huidige Indonesië. Ik spreek ze in ons dorp: de dienstweigeraar en de dienstplichtige militair van toen. En allebei hebben ze nog steeds last van die episode van zo'n 60 jaar geleden.
In onze vrije Nederlandse samenleving heeft de overheid een ingewikkelde rol: wij willen dat vrijheden van burgers worden gëeerbiedigd en beschermd, maar ook dat de vrijheden van verschillende mensen en van verschillende groepen worden gewogen ten opzichte van elkaar. Als grondrechten botsen, dan zoekt de overheid naar een oplossing waarin de vrijheid zo min mogelijk wordt geschaad. In Nederland hebben mensen hierdoor veel ruimte om af te wijken van het gemiddelde, van de norm.
In de Tweede Wereldoorlog werden mensen die afweken van het eigen ideaalbeeld gewelddadig uitgesloten. In Nederland en in veel andere landen is de vrijheid om af te wijken van de meerderheid stevig verankerd in de grondwet. De laatste jaren staan echter ook de grenzen aan vrijheden hoog op de agenda. Sommigen vinden dat er te veel vrijheid is en dat de bandbreedte waarbinnen mensen in vrijheid hun identiteit mogen uiten of vormen, beperkt moet worden.
Zij maken zich zorgen over een gebrek aan samenhang in de maatschappij en menen dat het belang van samenhang groter is dan het belang van de individuele vrijheid. Samenhang is volgens hen een voorwaarde om de vrijheid te behouden. Ook in Den Haag maakt men zich zorgen over de sociale cohesie en worstelt men met zijn eigen rol hierin. Sinds de Franse Revolutie kennen wij de begrippen vrijheid, gelijkheid en broederschap. En in de jaren erna hebben wij geleerd, dat de ene niet kan gelden ten koste van de andere, maar dat er evenwicht moet zijn tussen deze principes.
Herdenken is belangrijk. Wij staan stil bij wat er kan gebeuren als zaken rondom identiteit, macht en economische belangen uit de hand lopen. Door de jaren heen heeft zich een boodschap gevormd, die in het verleden, en nu, maar zeker ook in de toekomst belangrijk is: vrijheid maak je met elkaar. Vandaar dat wij in onze herdenking aandacht besteden aan het verleden en aan hen die op wat voor manier dan ook hebben gevochten voor de vrijheid. Veteranen maken onderdeel uit van deze 4 mei bijeenkomst.
En het is ook goed om de betrokkenheid te zien van onze jeugd door middel van de declamaties die we zojuist hebben gehoord. Als de jeugd niet deelneemt aan onze herdenking houdt hij op te bestaan.
In de jaren zestig zong Janis Joplin een lied met daarin de tekst “Freedom is just another word for nothing left to lose”. Dat sprak aan in die tijd: pas als je niets te verliezen hebt, kun je echt vrij zijn. En hoewel ik de song nog steeds prachtig vind, moet ik ook vaststellen dat de tijd ons iets anders heeft geleerd: je mag jouw identiteit niet boven die van een ander stellen, maar je moet hem ook niet verliezen.
- 4 mei 2009
